Vì sao nhà đầu tư cứ mắc đi mắc lại cùng một sai lầm?
Đây là một câu hỏi hay, nhưng câu trả lời chẳng có gì bí ẩn.
Thứ nhất, không có nhiều nhà đầu tư từng trải qua đủ lâu các chu kỳ đầu tư để nhận ra những sai lầm của hai, ba mươi năm trước đang lặp lại.
Thứ hai, lòng tham thường dễ dàng lấn át sự thận trọng, khiến người ta phớt lờ những “quy tắc xưa cũ”; còn hy vọng dường như chẳng bao giờ biến mất.
Hiện tượng này càng rõ rệt trong những giai đoạn thị trường khởi sắc. Trớ trêu thay, xu hướng phớt lờ quy tắc thường lên đến đỉnh điểm đúng vào lúc việc tuân theo chúng khiến người ta phải trả giá. Như Galbraith từng chỉ ra, những người liên tục nhấn mạnh các bài học lịch sử lại bị xem là lạc hậu, lỗi thời.
Vậy những sai lầm mà nhà đầu tư liên tục mắc phải là gì?
1. “Lần này sẽ khác”
Xu hướng đầu tư thường bị đẩy đến mức cực đoan, và quá trình này thường dựa trên niềm tin rằng có điều gì đó đã thay đổi căn bản, khiến những quy tắc từng đúng nay không còn hiệu lực trong bối cảnh mới.
Ví dụ, người ta cho rằng các tiêu chuẩn định giá hợp lý truyền thống không còn áp dụng với cổ phiếu công nghệ có sản phẩm tiềm năng thay đổi thế giới.
2. “Khoản đầu tư này chắc chắn không thể thất bại”
Sự thật là bất kỳ khoản đầu tư nào cũng có thể thất bại.
Không có tài sản nào tốt đến mức khiến bạn không thể thua lỗ, cũng không có xu hướng thị trường nào mạnh đến mức loại bỏ hoàn toàn rủi ro.
Không chiến lược đầu tư nào có thể đảm bảo liên tục mang lại lợi nhuận cao với rủi ro thấp.
Một thị trường vận hành bình thường không thể duy trì lâu dài sự kết hợp giữa lợi nhuận cao và rủi ro thấp.
Lợi nhuận đầu tư tốt sẽ thu hút thêm người mua, khiến giá liên tục tăng, qua đó làm giảm tỷ suất lợi nhuận kỳ vọng trong tương lai, đồng thời đẩy rủi ro đầu tư lên cao.
Thị trường không thể mãi vận hành theo logic ngược lại.
3. “Lời giải thích chẳng thể đơn giản hơn”
Tôi muốn nhân đây châm biếm một khuynh hướng của nhà đầu tư: họ dễ tin vào những câu chuyện nghe có vẻ hợp lý trên bề mặt nhưng thực chất lại bỏ qua cơ chế vận hành của thị trường.
Một số thảm họa đầu tư nghiêm trọng nhất trong lịch sử bắt nguồn từ những lời sáo rỗng có vẻ đơn giản, dễ chấp nhận nhưng lại quá đơn giản hóa, thậm chí hoàn toàn sai lầm.
Ví dụ:
“Với một công ty có triển vọng tăng trưởng đủ tốt, cổ phiếu không bao giờ bị định giá quá cao.” (1969 và 1999)
“Các thị trường mới nổi có tiềm năng tăng trưởng rất lớn vì mức tiêu dùng bình quân đầu người còn nhiều dư địa tăng, nên đầu tư vào thị trường mới nổi chắc chắn sẽ sinh lời.” (1994)
4. “Cây này sẽ mọc đến tận trời”
Sự thật là không có xu hướng nào có thể kéo dài mãi mãi.
Phần lớn xu hướng đều chịu sự chi phối của chu kỳ, mà chu kỳ hình thành chính là do phản ứng của con người trước những thay đổi của thị trường.
Người mua, người bán và các đối thủ cạnh tranh đều điều chỉnh hành vi theo xu hướng, từ đó làm thay đổi cục diện thị trường hiện tại và tiếp tục thay đổi hướng phát triển trong tương lai.
5. “Những yếu tố tích cực của hôm nay sẽ vẫn tích cực vào ngày mai”
Đôi khi, sự lạc quan và lòng tham cùng tác động, khiến nhà đầu tư tin rằng:
Những yếu tố thuận lợi trong môi trường hiện tại đang đẩy giá tài sản lên sẽ tiếp diễn mãi mãi.
Tuy nhiên, sự thật là:
(a) Môi trường thị trường thuận lợi thường dần xấu đi và rủi ro cũng tăng theo.
(b) Ngay cả khi những yếu tố tích cực này chưa biến mất, nhà đầu tư thường đã đẩy giá tài sản lên mức cực đoan — cao đến mức khó có thể lý giải hợp lý, ngay cả dựa trên những yếu tố cơ bản lạc quan nhất hiện tại.
6. “Lợi nhuận trong quá khứ là căn cứ tốt để dự đoán lợi nhuận tương lai”
Những bong bóng tài sản nghiêm trọng nhất trong lịch sử thường bắt nguồn từ niềm tin rằng:
Tài sản từng mang lại lợi nhuận cao trong quá khứ chắc chắn sẽ tiếp tục tạo ra lợi nhuận cao trong tương lai.
Tuy nhiên, những nhà đầu tư thành công nhất, có thể tồn tại lâu dài trên thị trường, lại tin vào điều ngược lại:
Hồi quy về mức trung bình.
Những tài sản tăng giá mạnh nhất trong quá khứ sẽ tăng chậm lại trong tương lai, thậm chí còn giảm giá.
Đây là một câu hỏi hay, nhưng câu trả lời chẳng có gì bí ẩn.
Thứ nhất, không có nhiều nhà đầu tư từng trải qua đủ lâu các chu kỳ đầu tư để nhận ra những sai lầm của hai, ba mươi năm trước đang lặp lại.
Thứ hai, lòng tham thường dễ dàng lấn át sự thận trọng, khiến người ta phớt lờ những “quy tắc xưa cũ”; còn hy vọng dường như chẳng bao giờ biến mất.
Hiện tượng này càng rõ rệt trong những giai đoạn thị trường khởi sắc. Trớ trêu thay, xu hướng phớt lờ quy tắc thường lên đến đỉnh điểm đúng vào lúc việc tuân theo chúng khiến người ta phải trả giá. Như Galbraith từng chỉ ra, những người liên tục nhấn mạnh các bài học lịch sử lại bị xem là lạc hậu, lỗi thời.
Vậy những sai lầm mà nhà đầu tư liên tục mắc phải là gì?
1. “Lần này sẽ khác”
Xu hướng đầu tư thường bị đẩy đến mức cực đoan, và quá trình này thường dựa trên niềm tin rằng có điều gì đó đã thay đổi căn bản, khiến những quy tắc từng đúng nay không còn hiệu lực trong bối cảnh mới.
Ví dụ, người ta cho rằng các tiêu chuẩn định giá hợp lý truyền thống không còn áp dụng với cổ phiếu công nghệ có sản phẩm tiềm năng thay đổi thế giới.
2. “Khoản đầu tư này chắc chắn không thể thất bại”
Sự thật là bất kỳ khoản đầu tư nào cũng có thể thất bại.
Không có tài sản nào tốt đến mức khiến bạn không thể thua lỗ, cũng không có xu hướng thị trường nào mạnh đến mức loại bỏ hoàn toàn rủi ro.
Không chiến lược đầu tư nào có thể đảm bảo liên tục mang lại lợi nhuận cao với rủi ro thấp.
Một thị trường vận hành bình thường không thể duy trì lâu dài sự kết hợp giữa lợi nhuận cao và rủi ro thấp.
Lợi nhuận đầu tư tốt sẽ thu hút thêm người mua, khiến giá liên tục tăng, qua đó làm giảm tỷ suất lợi nhuận kỳ vọng trong tương lai, đồng thời đẩy rủi ro đầu tư lên cao.
Thị trường không thể mãi vận hành theo logic ngược lại.
3. “Lời giải thích chẳng thể đơn giản hơn”
Tôi muốn nhân đây châm biếm một khuynh hướng của nhà đầu tư: họ dễ tin vào những câu chuyện nghe có vẻ hợp lý trên bề mặt nhưng thực chất lại bỏ qua cơ chế vận hành của thị trường.
Một số thảm họa đầu tư nghiêm trọng nhất trong lịch sử bắt nguồn từ những lời sáo rỗng có vẻ đơn giản, dễ chấp nhận nhưng lại quá đơn giản hóa, thậm chí hoàn toàn sai lầm.
Ví dụ:
“Với một công ty có triển vọng tăng trưởng đủ tốt, cổ phiếu không bao giờ bị định giá quá cao.” (1969 và 1999)
“Các thị trường mới nổi có tiềm năng tăng trưởng rất lớn vì mức tiêu dùng bình quân đầu người còn nhiều dư địa tăng, nên đầu tư vào thị trường mới nổi chắc chắn sẽ sinh lời.” (1994)
4. “Cây này sẽ mọc đến tận trời”
Sự thật là không có xu hướng nào có thể kéo dài mãi mãi.
Phần lớn xu hướng đều chịu sự chi phối của chu kỳ, mà chu kỳ hình thành chính là do phản ứng của con người trước những thay đổi của thị trường.
Người mua, người bán và các đối thủ cạnh tranh đều điều chỉnh hành vi theo xu hướng, từ đó làm thay đổi cục diện thị trường hiện tại và tiếp tục thay đổi hướng phát triển trong tương lai.
5. “Những yếu tố tích cực của hôm nay sẽ vẫn tích cực vào ngày mai”
Đôi khi, sự lạc quan và lòng tham cùng tác động, khiến nhà đầu tư tin rằng:
Những yếu tố thuận lợi trong môi trường hiện tại đang đẩy giá tài sản lên sẽ tiếp diễn mãi mãi.
Tuy nhiên, sự thật là:
(a) Môi trường thị trường thuận lợi thường dần xấu đi và rủi ro cũng tăng theo.
(b) Ngay cả khi những yếu tố tích cực này chưa biến mất, nhà đầu tư thường đã đẩy giá tài sản lên mức cực đoan — cao đến mức khó có thể lý giải hợp lý, ngay cả dựa trên những yếu tố cơ bản lạc quan nhất hiện tại.
6. “Lợi nhuận trong quá khứ là căn cứ tốt để dự đoán lợi nhuận tương lai”
Những bong bóng tài sản nghiêm trọng nhất trong lịch sử thường bắt nguồn từ niềm tin rằng:
Tài sản từng mang lại lợi nhuận cao trong quá khứ chắc chắn sẽ tiếp tục tạo ra lợi nhuận cao trong tương lai.
Tuy nhiên, những nhà đầu tư thành công nhất, có thể tồn tại lâu dài trên thị trường, lại tin vào điều ngược lại:
Hồi quy về mức trung bình.
Những tài sản tăng giá mạnh nhất trong quá khứ sẽ tăng chậm lại trong tương lai, thậm chí còn giảm giá.
